AddToAny

«Er det eit mål å skape mot til å starte forsking som kollegaen din eller oppdragsgjevaren din ikkje liker?»

Det er ikkje jussen som kan ordne opp i saker om akademisk ytringsfridom. Fagfellesskapen må trø til, meiner Kierulf-utvalet.
«God ytringskultur må bygges nedenfra, hver dag». Denne undertittelen på den ferske utgreiinga «Akademisk ytringsfrihet» hoppar rett til konklusjonen. Utvalsleiar Anine Kierulf sa det slik då ho la fram utgreiinga før påske: «Å byggje kultur nedanfrå, frå student til rektor, er ikkje lett, men er det som skal til».

At det akademiske ytringsromet vert mindre, er det vanskeleg å føre sikre prov for. Å demme opp for ein slik risiko var like fullt mykje av utgangspunktet for at Henrik Asheim (H), dåverande statsråd for forsking og høgare utdanning, sette ned Kierulf-utvalet i fjor. Ytringsfridomen og den akademiske fridomen står sterkt juridisk frå før. Korleis kan vi sikre at forskarar i praksis kjenner og kan leve etter ein slik fridom?

Eg finn ei god satsplanke for diskusjonen i den ferske boka Ytringsfrihet i en ny offentlighet av Marte Mangset, Arnfinn H. Midtbøen og Kjersti Torbjørnsrud (red.). Redaktørane skriv i innleiinga at dersom folk skal ha tilgang på eit breitt spekter av kunnskap, må forskarane kunne produsere og formidle kunnskapen relativt fritt: «Dersom kunnskapsproduksjon og formidling i for stor grad styres av myndighetenes politiske ønsker eller markedsmekanismer, av politiske eller faglige trender, eller av frykt for represalier eller latterliggjøring, kan relevant kunnskap, bredde i kunnskapstyper og motekspertise hindres i å nå befolkningen, beslutningstakere eller de gruppene som kunne trenge den.»

I dette landskapet har Kierulf-utvalet navigert. Dei har lagt stor vekt på grensesnittet mellom forskarar og omverd. Samfunnet treng kunnskapsbaserte røyster, og formidlinga må flyte friare, til dels under tvang: Ph.d.-avhandlingar bør ha ein allmennretta del, og både dei og publikasjonar frå prosjekt støtta av Forskingsrådet skal ha eit samandrag på norsk.

Utvalet føreslår elles tiltak på mange plan - juss, styring, økonomi og kultur, og størst blant dei er kulturen.

Juridisk ynskjer dei nokre presiseringar i universitets- og høgskulelova. Utvalet vil tydeleggjere kva ansvar institusjonane har for å sikre akademisk fridom for tilsette og studentar. Dei skal ikkje berre få føresetnader for fridomen, men «tilstrekkelig opplæring» i fridomen, slik det er formulert i framlegget til lovtekst.

Styringsmessig kjem utvalet med framlegg om at formidling skal vere del av utviklingsavtalane. Mi uformelle utlegning: Når departementet følgjer opp den enkelte institusjonen, skal dei ikkje berre leggje vekt på forsking og undervising, men òg på formidling.

Økonomisk føreslår utvalet å gjere formidling til ein teljekant. Så lenge resultata av forsking og undervising vert premierte, må formidling òg gje økonomisk utteljing for å nå opp. Dette framlegget krasjar med konklusjonen til eit anna regjeringsoppnemnt utval: Hatlen-utvalet, som har gjennomgått finansieringsordninga i høgare utdanning og forsking, vil kutte hardt i bruken av økonomiske insentiv.

Kulturelt - korleis byggjer ein «god ytringskultur nedanfrå kvar dag»? Utvalet hjelper oss på veg ved å servere eit sett på ti «Ytringsvettreglar». I tråd med formidlingsentusiasmen er fyrste bod: «Bruk ytrings- og informasjonsfriheten din, også utenfor fagfellesskapene.» Ein annan av reglane er: «Tolk meningsmotstanderes argumenter på best mulig måte - for dem.» Då Kierulf overleverte utgreiinga til statsråd Ola Borten Moe (Sp), sa ho at vranglesing er høgt på lista over problem for akademisk fridom. Ho konfronterer individet, og eg trur akademikarar har godt av det.

Til slutt vil eg like fullt vri perspektivet frå det individuelle ansvaret til nokre tyngande strukturar: konkurransepreget og utryggleiken for dei som vågar seg på ein forskarkarriere. Er det eit mål å skape mot til å starte forsking som kollegaen din eller oppdragsgjevaren din ikkje liker? Vil vi ha folk som har tryggleik til å stå for omstridde funn? Vel, då er ikkje mellombelse tilsettingar og hierarkiske strukturar medisinen. Kunnskapsdepartementet skal no fordøye utgreiinga, og denne samanhengen vonar eg departementet og Borten Moe forstår.

L es også:

Image-text:

- «Den er så dum og dårleg den offentlegheiten der ute.» Men han vert ikkje noko betre enn vi gjer han til, så lat oss iallfall prøve å gjere noko med han, sa Anine Kierulf då ho la fram utgreiinga. Foto: Julia Loge

Gå til mediet

Flere saker fra Forskerforum

Når Karl Øyvind Jordell vandrer langs Lysakerelvens øvre løp, tenker han på det neste leserinnlegget han skal skrive.
Forskerforum 01.07.2022
NIFU, NOKUT, og NORCE: Store bokstavar er uhøfleg roping, lærer vi som samfunnsborgarar på internett. Kvifor skrik vi så mykje i forsking og høgare utdanning?
Forskerforum 30.06.2022
Kvifor kan eg ikkje berre ta litt meir lett på desse jamlege (ned)vurderingane som livet i akademia byr på?
Forskerforum 30.06.2022
Ansvaret for forskningsformidling ligger ikke kun hos forskerne eller kommunikasjonsrådgiverne, men i møtene mellom dem, skriver Mari Lund Eide. Hun gir seks råd for å styrke samarbeidet.
Forskerforum 30.06.2022
Vil utgjøre 15 millioner kroner ved UiT alene. Unio og Akademikerne fant hverandre i årets lønnsoppgjør. Da ble også spillereglene for hvilken tariffavtale som danner utgangspunktet for uorganisertes lønnsvekst snudd på hodet.
Forskerforum 30.06.2022

Nyhetsbrev

Lag ditt eget nyhetsbrev:

magazines-image

Mer om mediene i Fagpressen

advokatbladet agenda-316 allergi-i-praksis appell arbeidsmanden arkitektnytt arkitektur-n astmaallergi automatisering baker-og-konditor barnehageno batliv bedre-skole bioingenioren bistandsaktuelt blikkenslageren bobilverden bok-og-bibliotek bondebladet buskap byggfakta dagligvarehandelen demens-alderspsykiatri den-norske-tannlegeforenings-tidende diabetes diabetesforum din-horsel energiteknikk fagbladet farmasiliv finansfokus fjell-og-vidde fontene fontene-forskning forskerforum forskningno forskningsetikk forste-steg fotterapeuten fri-tanke frifagbevegelse fysioterapeuten gravplassen handikapnytt helsefagarbeideren hk-nytt hold-pusten HRRnett hus-bolig i-skolen jakt-fiske journalisten juristkontakt khrono kilden-kjonnsforskningno kjokkenskriveren kjottbransjen kommunal-rapport lo-aktuelt lo-finans lo-ingenior magasinet-for-fagorganiserte magma medier24 museumsnytt musikkultur natur-miljo nbs-nytt nettverk nff-magasinet njf-magasinet nnn-arbeideren norsk-landbruk norsk-skogbruk ntl-magasinet optikeren parat parat-stat politiforum posthornet psykisk-helse religionerno ren-mat samferdsel seilmagasinet seniorpolitikkno sikkerhet skog skolelederen sykepleien synkron tannhelsesekreteren Tidsskrift for Norsk psykologforening traktor transit-magasin transportarbeideren uniforum universitetsavisa utdanning vare-veger vvs-aktuelt